Webinar terugblik: toegankelijk oversteken in theorie en praktijk  

Op 8 oktober organiseerde CROW het webinar ‘Aan de slag met de Leidraad Toegankelijkheid – Voetganger en fietser: oversteken’. Centraal stond een vraag die steeds belangrijker wordt bij de inrichting van de openbare ruimte: hoe zorgen we ervoor dat oversteken veilig, begrijpelijk en toegankelijk is voor iedereen?

Met ruim honderd deelnemers uit gemeenten, adviesbureaus, kennisinstellingen en belangenorganisaties werd ingezoomd op twee actuele thema’s: de komende nieuwe richtlijn voor akoestische signalering bij verkeerslichten en de toegankelijkheid van shared-space-gebieden.

Toegankelijkheid vanaf het begin meenemen

In haar opening benadrukte Wilma Slinger (CROW) dat toegankelijkheid geen controle achteraf zou moeten zijn, maar een integraal onderdeel van ontwerp, beheer en beleid. Het webinar maakte deel uit van een reeks rondom de Leidraad toegankelijkheid en richtte zich specifiek op het aspect oversteken. Daarbij werd ook gewezen op verschillende CROW-publicaties die professionals ondersteunen bij het maken van afgewogen keuzes rondom oversteekvoorzieningen, voetgangersnetwerken en toegankelijk beheer van de openbare ruimte.

Oversteken blijft een risicomoment

Edwin Thoen (CROW) nam de deelnemers mee in de uitgangspunten van de Leidraad toegankelijkheid. Zijn belangrijkste boodschap: oversteken is voor iedere verkeersdeelnemer een risicovol moment, maar voor mensen met een beperking geldt dat in versterkte mate. Zij verlaten een relatief veilige omgeving, zoals een trottoir, en begeven zich in een ruimte waar gemotoriseerd verkeer aanwezig is.

Volgens Thoen is voorspelbaarheid daarom essentieel. Mensen met een beperking zijn gebaat bij eenvoudige, herkenbare routes en situaties die weinig onverwachte elementen bevatten. Vanuit die gedachte hebben beveiligde kruispunten met verkeersregelinstallaties vaak de voorkeur boven complexere oplossingen zoals rotondes. Ook de inrichting van de oversteek zelf speelt een grote rol. Goede zichtlijnen, het vermijden van hoogteverschillen, logische positionering van waarschuwingsmarkeringen en het toepassen van midden-eilanden dragen allemaal bij aan een veiligere en beter bruikbare oversteek.

Een belangrijk aandachtspunt is de relatie tussen waarschuwingsmarkeringen en de looprichting. Voor mensen met een visuele beperking vormen deze markeringen een cruciaal oriëntatiemiddel. De richting van de markering moet daarom overeenkomen met de richting van de oversteek. Ook ongelijkvloerse oplossingen, zoals tunnels en voetgangersbruggen, verdienen volgens de leidraad een kritische afweging. Hoewel ze conflicten met verkeer wegnemen, kunnen ze door hoogteverschillen, sociale onveiligheid of storingsgevoelige liften juist nieuwe barrières opwerpen.

Naar één landelijke richtlijn voor hoorbaar groen

Een van de meest actuele onderwerpen van het webinar was de nog te verschijnen richtlijn voor akoestische signalering bij voetgangerslichten. Dennis van Wieren (Sweco) schetste hoe de afgelopen jaren is gewerkt aan een landelijke standaard voor hoorbaar groen.

Hoewel akoestische signalen al decennialang worden toegepast, bestaat er nog geen uniforme landelijke richtlijn. Dat leidt in de praktijk tot verschillen tussen gemeenten en situaties waarin een installatie technisch goed functioneert, maar gebruikers toch in verwarring raken. Een voorbeeld hiervan zijn complexe oversteken met midden-eilanden, waar verschillende geluidssignalen elkaar kunnen overlappen. Hierdoor kan een gebruiker ten onrechte denken dat hij veilig kan doorlopen terwijl een volgend deel van de oversteek nog rood licht heeft.

Bij het opstellen van de nieuwe richtlijn stond de ervaring van gebruikers centraal. Er werd uitgebreid samengewerkt met mensen met een visuele beperking, die hun ervaringen deelden en meewerkten aan praktijktesten. Die aanpak wordt door Van Wieren omschreven als de ‘gouden driehoek’: opdrachtgever, inhoudelijk deskundigen en gebruikers ontwikkelen samen de oplossing.

Een belangrijk resultaat van dit proces is dat het akoestische signaal voortaan vanuit zes functies wordt bekeken. Het moet helpen bij het vinden van de oversteek en de drukknop, bevestigen dat een aanvraag voor groen is gedaan, aangeven dat groen is begonnen, ondersteuning bieden bij het bepalen van de looprichting, aangeven wanneer het groen eindigt en gebruikers helpen de overkant veilig te bereiken.

De komende periode worden verschillende pilots uitgevoerd om de richtlijn verder te testen. De verwachting is dat de definitieve publicatie begin 2027 beschikbaar komt.

Shared space vraagt om meer structuur dan vaak wordt gedacht

Het laatste deel van het webinar stond in het teken van shared space. Lisanne Sneep en Hanneke de Boer van Kennis over Zien presenteerden een vernieuwde gids rond shared space die onlangs is gepubliceerd. De gids bouwt voort op eerder onderzoek naar de ervaringen van mensen met een visuele beperking in shared-spaceomgevingen en is uitgebreid met nieuwe inzichten rondom universeel ontwerp.

Een belangrijke les uit de presentatie is dat shared space niet automatisch betekent dat alle structuur moet verdwijnen. Juist voor kwetsbare gebruikers zijn duidelijke routes, herkenbare zones en voorspelbare inrichtingselementen noodzakelijk. Shared space moet daarom alleen worden toegepast op locaties waar het concept daadwerkelijk past en waar gebruikers zich mede-eigenaar voelen van de ruimte. Doorgaande verkeersroutes zijn daarvoor minder geschikt.

De nieuwe gids benadrukt het belang van participatie, heldere routegeleiding, obstakelvrije verbindingen en herkenbare oversteekmogelijkheden. Ook wordt aandacht besteed aan het gebruik van contrasten, verlichting, gidslijnen en geleidelijnen. Daarbij geldt steeds hetzelfde uitgangspunt: een toegankelijke openbare ruimte biedt vrijheid voor wie die vrijheid zoekt, maar ook houvast voor wie dat nodig heeft.

Van regels naar praktijk

Wat het webinar vooral duidelijk maakte, is dat toegankelijkheid niet alleen draait om normen en afmetingen. Het gaat om het begrijpen van hoe mensen zich daadwerkelijk door de openbare ruimte bewegen. Door gebruikers actief te betrekken bij ontwerp, beheer en evaluatie ontstaan oplossingen die niet alleen technisch kloppen, maar ook daadwerkelijk werken in de praktijk.

Meer lezen

• Leidraad toegankelijkheid
• Akoestische signalering
• Shared Space – Inzichten en inrichtingsideeën voor een universeel ontwerp
• Toegankelijkheid in Shared Space
• Presentaties webinar en antwoorden chatvragen

Vervolg reeks webinars toegankelijkheid

Het webinar maakte deel uit van een bredere reeks bijeenkomsten over de nieuwe Leidraad Toegankelijkheid van CROW. Die leidraad moet overheden en ontwerpers helpen om toegankelijkheid vanaf het begin mee te nemen in beleid, ontwerp, uitvoering en beheer. Zie ook de overige sessies:

• Webinar 1 – 17 maart: Introductie, beleid en proces, doelgroepen en toegankelijkheidsniveaus en eisen
• Webinar 2 – 21 mei: Openbaar vervoer en route- en reisinformatie
• Webinar 3 – 8 oktober: Voetganger en fietser
• Webinar 4 – 1 december Parkeren en opladen